De Stichting Hippomobiel Erfgoed bezit een private drag, gebouwd door Henry Whitlock in Londen. In 1929 werd de coach door Dirk ter Maten, een van de oprichters van de stichting, aangekocht bij de stalhouderij Schoonhoven-Buitendyk in Utrecht. Het verhaal van de maker Whitlock neemt ons mee in de tijd.

In 1930 neemt de coach van Dirk ter Maten deel aan een historische verkeersoptocht in Groningen. Dat er toen op de achterzijde ‘London Telegraph’ stond geschilderd was de fantasie van dat moment. De eerste bezitter reed namelijk niet met betalende passagiers van plaats naar plaats, want het was geen ‘postkoets’, maar een luxe sportrijtuig om als eigenaar zelf vierspan te rijden en je familie of vrienden mee te nemen voor een uitstapje door het park of naar de renbaan. Zo’n private coach of drag had voor dat doel aan de achterzijde kisten om champagne en versnaperingen voor een picknick mee te nemen. De kisten zijn van originele aan de binnenzijde met zink bekleed om ze te vullen met een bodempje van ijsblokjes: als de voorlopers van de koelbox.

Van Whitlock zijn meerdere coaches bewaard gebleven, waaronder de roodzwarte drag van Jenny Jerome, een bekende Amerikaanse socialite en moeder van de Britse premier Winston Churchill. Op een foto van Whitlock, gemaakt tijdens een tentoonstelling ergens rond 1900 in Engeland, is een ‘miniature Four-in-Hand Coach for Polo Cobs’ te zien, een kleine coach voor kleinere paarden, met een gewicht van 812 kilo. Dat is allesbehalve miniatuur, maar wel lichter dan de duizend kilo die een coach al snel weegt. Aardig van de oude foto is dat deze de originaliteit van de lampen op de Nederlandse coach bevestigt.

Tuig gestolen

Het verhaal van de maker begint bij Robert Whitlock, die zich in 1778 als rijtuigbouwer vestigde in Turnham Green, Fulham, een wijk van Londen. In oktober 1820 werden uit zijn werkplaats twee ‘chaise harness’ (sjeestuigen) gestolen. Een politieagent ontdekte het tuig later, verborgen onder een valse bodem in een kast van een visser genaamd John Samuels. Samuels verklaarde vervolgens voor de rechtbank dat hij het tuig midden in de nacht in een greppel had gevonden. De dief beweerde van niets te weten en voerde aan dat er geen openbare bekendmaking van de diefstal was gedaan en evenmin een beloning was uitgeloofd voor het terugbrengen van het tuig. Het vonnis van de rechtbank is niet bekend, al laat zich gemakkelijk voorstellen dat het niet mild zal zijn geweest.
De term ‘chaise harness’ is op zichzelf interessant, omdat deze wijst op de uitwisseling van modieuze rijtuigontwikkelingen tussen Engeland en het Europese vasteland. Aanvankelijk liep Frankrijk voorop bij de ontwikkeling van rijtuigontwerpen. De phaeton ontleende bijvoorbeeld zijn populariteit aan de gelijknamige opera van Jean-Baptiste Lully, waarna phaetons in de tuinen van Versailles verschenen. Ook kan de tweewielige sjees (chaise) worden beschouwd als de Franse ‘moeder’ van talloze varianten van Engelse tweewielige voertuigen. Al voor de Franse revolutie veranderde de situatie. De rijtuigontwikkeling op het Europese vasteland stagneerde grotendeels, terwijl in Engeland talrijke vernieuwende ontwerpen ontstonden. De ouderwetse chaise maakte plaats voor de modernere curricle, die net als de chaise door één of twee paarden kon worden getrokken.

Tweede vestiging
Een aankondiging uit 1824 geeft een onthullend inkijkje in de zakelijke praktijk uit de tijd van Robert Whitlock. Daarin riep Whitlock een zekere H. Ogle, van wie de woonplaats onbekend was, publiekelijk op zijn rijtuig binnen veertien dagen op te halen. Als hij dat niet deed, zou het worden verkocht om de gemaakte kosten te dekken. Kennelijk werd er weinig op papier vastgelegd en waren vooruitbetalingen niet gebruikelijk. Zaken werden gedaan op basis van vertrouwen en persoonlijke reputatie. Betaling vond doorgaans plaats bij aflevering of, in het geval van vaste klanten die reparaties en onderhoud nodig hadden, via een jaarlijkse rekening die pas aan het einde van het jaar werd voldaan. Het gevolg was dat veel fabrikanten in de negentiende eeuw voortdurend met liquiditeitsproblemen kampten.
Robert Whitlock overleed ergens vóór 1826, waarna zijn zoon Henry Whitlock het bedrijf uitbreidde met een tweede vestiging tegenover de hoofdingang van Holland Park in Kensington. Tegenspoed bleef hem echter achtervolgen. Tijdens een hevige storm in november 1836 stortte een grote iep op het dak van de wagenmakerij in Kensington. Nog rampzaliger was de brand die een jaar later de oorspronkelijke fabriek in Turnham Green trof. Het dak en de zolder van de werkplaats stortten daarbij volledig in.

Derde generatie
Na Henry’s overlijden in 1863 nam zijn zoon Henry John Whitlock (1833–1887) als derde generatie de leiding van het bedrijf over. Onder zijn leiding ontwikkelde de fabriek zich tot een internationaal gerenommeerde onderneming, die zelfs kon rekenen op koninklijke klandizie. Whitlock exposeerde op de Wereldtentoonstelling in Parijs en opende een jaar later, in 1879, een nieuwe showroom aan Holland Gate, waar een uitgebreide voorraad van de nieuwste rijtuigmodellen werd gepresenteerd.
Whitlock probeerde het bezit van een rijtuig voor potentiële klanten zo toegankelijk mogelijk te maken. Rijtuigen werden te huur aangeboden of op jaarbasis geleased, met daarna de mogelijkheid tot aankoop. Zoals het bedrijf adverteerde: ‘Indien gewenst worden ook gunstige betalingsvoorwaarden aangeboden, of contante kopers krijgen een aanzienlijke korting.’ Iedere nieuwe coach werd voorzien van een recente innovatie die bekendstond als de Patent Noiseless Axletrees.
Een aardig detail over het personeel komt naar voren uit een vacature voor een stoffeerder. Daarbij ging de voorkeur uit naar een kandidaat van wie de vrouw in staat was de decoratieve biezen en passement voor de kussens en interieurs van rijtuigen te naaien. Zoals vanaf het allereerste begin het geval was, was Whitlock niet alleen een rijtuigfabriek, maar ook een tuigmakerij. Klanten konden daardoor bij één bedrijf een complete equipage verkrijgen. Een van de tuigmakers die bij de firma in dienst waren, George Thomas Dawson, werd in mei 1880 betrapt op het stelen van een gareel.
Een eigentijdse krant publiceerde in 1885 de volgende beschrijving van een bijzonder indrukwekkende opdracht: ‘We hadden deze week het genoegen een buitengewoon fraaie semi-state rijtuig te bezichtigen bij de omvangrijke rijtuig- en tuigfabriek van de heer Henry Whitlock aan Holland-gate in Kensington. Het rijtuig is gebouwd voor Hadji Mahomed Mehdi, gouverneur van de provincie Boucher in Perzië. Het rijtuig is van het type brougham, met een open uitzicht en lederen voorscherm in plaats van de gebruikelijke koetsierszitplaats, en wordt getrokken door een span van vier paarden en postiljons. Het interieur is bekleed met rijk groen zijden fluweel, voorzien van verhoogd reliëfkantwerk, en het rijtuig is zwart geschilderd met brede lijnen in goudreliëf. De lantaarns en alle beslag zijn rijk afgewerkt en met aluminiumgoud geciseleerd. Het rijtuig is voorzien van alles wat tot het comfort kan bijdragen en de afwerking benadert de perfectie zo dicht dat de firma terecht trots mag zijn op dit staaltje van vakmanschap. Het vierspantuig is rijkelijk voorzien van goudbeslag en is op een dergelijke eersteklas wijze afgewerkt dat het ongetwijfeld zal voldoen aan de oosterse opvattingen over pracht en luister. In deze tijd, waarin zoveel wordt gesproken over het verval van onze buitenlandse en koloniale handel, doet het ons genoegen van de bedrijfsleider van deze al lang gevestigde lokale firma te vernemen dat zij een omvangrijke exporthandel voeren, niet alleen naar onze koloniën, maar naar alle delen van de wereld.’

Aandeelhouders
In 1887 overleed Henry John Whitlock als gevolg van een beroerte. Bij afwezigheid van mevrouw Annie Whitlock verklaarde de huishoudster dat zij haar werkgever de avond ervoor nog had gezien, toen hij had geklaagd over hevige hoofdpijn. De volgende ochtend vond de melkboer hem dood op zijn rug in de voortuin van de woning van de familie Whitlock aan Merton High Road in Chiswick.
In 1891 werd de firma Whitlock gereorganiseerd als een besloten vennootschap met een kapitaal van £20.500, verdeeld in aandelen van vijftig pond. Deze aandelen waren in handen van Reuben J. Harrison, Henry Frederick Gidden en Charles William Gray. Vanaf dat moment waren de fabriek en de showroom niet langer eigendom van de erfgenamen van Whitlock, maar van de aandeelhouders.
In 1895 brak opnieuw brand uit, ditmaal bij Holland Gate. De brand werd ontdekt door de lantaarnopsteker Zealey, die onmiddellijk alarm sloeg. Hoewel de brandweer van Kensington snel arriveerde, kon zij niet voorkomen dat de schilders-, stoffeerders- en houtbewerkingswerkplaatsen zich met rook vulden, terwijl de vlammen zich snel door de werkplaatsen verspreidden. Talrijke coaches en rijtuigen gingen verloren en verschillende werkplaatsen brandden volledig uit. Met behulp van zowel stoompompen als handpompen wist de brandweer echter te voorkomen dat de vlammen de showrooms aan de hoofdweg bereikten. Manager Arnold kon de klanten daarom verzekeren dat de bedrijfsactiviteiten ongestoord zouden worden voortgezet.

Automobielen
In 1903 begaf het bedrijf zich op de automobielmarkt met de introductie van de Whitlock Century. Het was een voertuig gebouwd door de Century Company uit Willesden, Londen, onder de naam Whitlock. Mogelijk vervaardigde Whitlock wel de carrosserie. In 1904 werd het programma uitgebreid met automobielen van de Franse fabrikant Aster, die waarschijnlijk eveneens van een door Whitlock vervaardigde carrosserie werden voorzien.
In 1905 kreeg de onderneming opnieuw een kapitaalinjectie van £6.625 om verdere uitbreiding mogelijk te maken. Gidden en Harrison bleven de enige aandeelhouders. Vijf jaar later waren er vestigingen van Henry Whitlock & Co. Ltd. in Manchester en Liverpool, waar automobielen van Renault, Mercedes, Panhard en Metallurgique werden verkocht, alle voorzien van luxueuze Whitlock-carrosserieën. De onderneming leverde carrosserievarianten als limousine, landaulette en torpedo.
Het succes van de automobielactiviteiten bleek echter van korte duur. Met het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 stortte de markt voor luxueuze automobielen in, wat tot een faillissement leidde. Het enige wat daarna van Whitlock overbleef, was de merknaam. Die bleef tot 1991 in handen van de firma Lawton-Goodman Ltd., die in 1913 was opgericht. Tegen die tijd bestond er echter geen enkele verbinding meer met het oorspronkelijke rijtuigbedrijf. Voor zover bekend is slechts één Whitlock-automobiel bewaard gebleven.

Uit de rijtuigperiode bestaan daarentegen nog meerdere door Whitlock gebouwde private coaches. Naast de coach van Stichting Hippomobiel Erfgoed – die in 1961 is aangekocht van Dirk ter Maten – bezit ook de Royal Household een Whitlock drag, vroeger gebruikt door Prins Philip en nu door de huidige Crown Equerry Toby Brown. Op het landgoed Cranbury Park van de familie Chamberlayne MacDonald is er  een Whitlock van wijlen Major Chamberlayne MacDonald, een vooraanstaand promotor van coaching en voorzitter van de Coaching Club van 1982 tot 1990.
John en Penny Hunt in het Amerikaanse Spring City zijn de huidige eigenaren van een schitterende park drag, in 1895 gebouwd voor de familie Gilby, bekend van hun gin.

 


Private drag van de Stichting Hippomobiel Erfgoed, in bruikleen bij het Nationaal Rijtuigmuseum in Leek, Nederland.

De Nederlandse coach nam op 14 juni 1930 deel aan de historische verkeersoptocht in Groningen (foto: Groninger Archieven).


Sociable en mylord, gemaakt na 1891 (archief Mario Broekhuis).


Whitlock toont een ‘miniatuur’ coach met een gewicht van 812 kilo. Mooi detail is de blank gelakte (‘natural varnished’) raamomlijsting in de deur (archief Mario Broekhuis).


Chariot van Robert Whitlock, de oprichter van de firma, circa 1820 (archief Mario Broekhuis).

 
Advertentie (links) in de Sporting Gazette, 21 december 1895. De Ltd. hield zich niet alleen bezig met de bouw van rijtuigen en het vervaardigen van tuig, maar exploiteerde ook een stalhouderij. Willesden Chronicle, 16 november 1906 (rechts).

 
Twee Whitlocks ijdens de Royal Windsor Horse Show 2023: Links, gereden door Head Coachman Matthew Powers RVM, met Lady Louise Mountbatten Windsor op de box seat. Rechts het koninklijk vierspan, gereden door Deputy Head Coachman Jay Oakley (foto’s wijlen Yogi Howe).