Dit rijtuig van de Stichting Hippomobiel Erfgoed leidt ons naar het turbulente jaar 1814. Op de portieren van deze coupé prijken de alliantiewapens Van Nagell-Bentinck. Boven de wapenschilden is een kroon met vijf fleurons geplaatst, terwijl ze worden vastgehouden door twee leeuwen. Het zijn de wapens van een echtpaar dat door het huwelijk in het centrum van de Europese politiek kwam te staan.

Het is een weeskind in de collectie, al bijna sinds het in 1959 als “oude reiskoets van de familie” is geschonken aan de Stichting Hippomobiel Erfgoed, toen nog onder de naam Paard & Karos. Want niemand kon goed thuisbrengen, dat er een oude bak op een aanmerkelijk later onderstel was geplaatst. Maar vergeet dat onderstel en kijk naar de bak alleen, en er staat een voor Nederland bijzondere coupé, door zijn ouderdom en door het verhaal dat hij te vertellen heeft. Dat verhaal begint met de vermelding Tookey Wigmore Street op de raamblinden en wijst naar een Londense rijtuigbouwer. Daarmee voert de geschiedenis van het rijtuig ons naar de Britse hoofdstad, waar de rijtuigbouw in deze periode een hoge vlucht nam en waar het echtpaar Van Nagell-Bentinck persoonlijke en familiale banden had.

Thomas Tookey begint zijn carrière in 1790 als smid en later coachmaker aan Queen Street, Lincoln’s Inn Field. Het vervolg is een partnerschap met John Mason op de hoek van Wigmore Street, Marylebone, vlakbij Cavendish Square. Tegen de tijd dat John Mason in 1809 afscheid neemt, bouwen Tookey en zijn knechten rijtuigen voor de welgestelde klandizie in West-Londen. De naam Tookey als rijtuigmaker komt terug in een rechtbankverslag in de Old Bailey, nadat op 13 september 1815 een knecht van Tooley, genaamd Thomas Hemmens iemand in zijn kraag vat voor het stelen van een hamer en een sleutel. De dief probeerde ermee in zijn jas uit de werkplaats te glippen. De rechter veroordeelt hem tot zweepslagen. Rond 1820 gaat Tookey op zijn beurt een partnerschap aan met de jongere Charles en James Tapp. Ze werken vier jaar samen eer Tookey met pensioen gaat. In het jaar van afscheid komt hun naam voor in het dagboek van een welgestelde patroon die voor £ 92,90 een kleine phaeton bij hen betaalt. De heren Tapp zetten de rijtuigfabriek voort tot tenminste 1840.
Marylebone ontwikkelt zich in Tooley’s tijd van een plattelandsomgeving en landgoederen tot een statige nieuwbouwwijk van Londen, met symmetrische herenhuizen in de kenmerkende Georgian en Regency stijlen. Daar wonen de Britse gentry (adel), bankiers en parlementsleden. Een eeuw eerder was er al grond in bezit gekomen van William Bentinck, de tweede hertog van Portland, en diens nazaten maakten de ontwikkeling van dit deel van Londen mogelijk. Dat is te merken aan de straatnamen als Bentinck Street en Portland Place, terwijl Lucy Joan Bentinck in 1879 de 95 acres in Marylebone erfde, die de familie tot op de dag van vandaag beheert.

Nieuwe ordening
Op 1 september 1814 treden Carel Anne Daniel baron van Nagell (1790-1868) en Gravin Ottoline Frederique Louise Bentinck (1793-1868) in Den Haag in het huwelijk. Het is een bijzonder jaar in de Europese geschiedenis. Na de eerste val van Napoleon keren de oude dynastieën terug op het politieke toneel en er wordt gewerkt aan een nieuwe ordening van Europa. Ook in Nederland begint een nieuwe periode met de terugkeer van Willem Frederik, prins van Oranje, en een jaar later koning Willem I als de eerste koning van het Koninkrijk der Nederlanden. De familie Van Nagell is nauw betrokken bij de Nederlandse diplomatie. De vader van de bruidegom, Anne Willem Carel baron van Nagell, ving in 1788 zijn diplomatieke loopbaan in Londen aan als buitengewoon gezant en gevolmachtigd minister. Zijn zoon bracht de eerste jaren van zijn leven door in Engeland. Ook na de terugkeer van de Oranjes speelt de familie een belangrijke rol in de internationale politiek, met Anne Willem Carel baron van Nagell, een oom van de bruidegom, die in 1814 de functie van minister van Buitenlandse Zaken op zich neemt. De contacten met Groot-Brittannië zijn in die jaren van groot belang voor het jonge Nederlandse staatsbestel.
Het huwelijk met Ottoline Bentinck verbindt de baron met een familie die eveneens over internationale contacten beschikt. De Bentincks zijn zowel Nederland als Engeland geworteld. Vooral de Engelse tak, verbonden met de hertogen van Portland, behoort tot de hoge Britse aristocratie. Dat het jonge echtpaar betrekkingen onderhoudt met Londen is daarom geen verrassing, evenmin dat ze de wijk Marylebone en zijn rijtuigfabrikanten weten te vinden. Na de nederlaag van Napoleon is de Britse hoofdstad een centrum van de Europese macht, met doorlopend festiviteiten en diplomatieke ontmoetingen. Wie hier wilde meetellen heeft een rijtuig van niveau nodig: het is een zichtbaar onderdeel van de persoonlijke representatie. De vorm, de verhoudingen, de beschildering en de kwaliteit van het rijtuig weerspiegelen nu eenmaal de smaak en de maatschappelijke positie van de eigenaar. Zo zal coupé zijn besteld, als een dubbel geveerd en voor zijn tijd modern rijtuig dat een echtpaar kan gebruiken voor in de stad. Een ‘swordcase’ aan de achterzijde is er om zijn sabel een beetje handig mee te kunnen nemen, de blinden voor de ramen zijn voor nachtelijk en discreet gebruik in de stad. Speelt in een huwelijk van stand doorgaans de vrouw een ondergeschikte rol, zo niet bij het echtpaar Van Nagell-Bentinck, waarvan de grafelijke titel en alleen al de naam Bentinck veel zwaarder woog. Vandaar dat niet alleen zijn wapen op de portieren komt te staan, maar dat van haar minstens zo prominent. Omdat alleen Tooley zijn naam erop heeft gezet, zal het tussen het huwelijk in 1814 en 1820 zijn gebouwd.
Het is een periode waarin niet alleen Engeland politiek het voortouw neemt, maar ook in de rijtuigbouw. Terwijl tijdens de Franse overheersing op het continent de ontwikkeling in de rijtuigbouw stil was komen te liggen, zijn de Britten lichtere rijtuigen op betere vering en in modieuzere modellen gaan bouwen. Het is een factor die meespeelt als het echtpaar Van Nagell-Bentinck een gloednieuw rijtuig per schip naar Rotterdam of Hellevoetsluis laat transporteren, om op kasteel Nederhemert hun nieuwe huishouden met grandeur te starten.

Naar Nederhemert
Het leven van Carel Anne en Ottoline speelt zich uiteindelijk grotendeels in Nederland af. In 1835 erft zij de heerlijkheid Nederhemert, met het kasteel dat op een eiland in de Maas ligt. In handen van het echtpaar verandert het middeleeuwse slot in een meer comfortabel buitenverblijf. Ze leven er met een maatschappelijk bewustzijn, want in 1844 weet het Algemeen Handelsblad te melden dat het landgoed rond het kasteel: “als het ware geheel en al tot wandeling en uitspanning voor een ieder wordt ingericht.” Op Nederhemert draait het leven vooral om de kwaliteit van het hooi in de uiterwaarden en de prijswinnende kalkoenen. In de tuin bloeit er de Anna Paulownaboom met honderd bloemtrossen. Toch reist Carel Anne baron Van Nagell, die de toevoeging van Nederhemert in zijn naam gaat gebruiken, nog frequent naar Den Haag. In september 1856 bijvoorbeeld waar hij in hotel de Bellevue verblijft, in maart 1857 in hotel Paulez en in juni 1857 opnieuw in de Bellevue. Hij en eventueel zij kunnen daar met een rijtuig als de coupé in één tot anderhalve dag naartoe reizen. Toch is er een sneller alternatief, namelijk om in Gorinchem of Zaltbommel op de radarstoomboot te stappen naar Rotterdam en van daaruit per stoomtrein naar de residentie.
Het echtpaar overlijdt in 1868, slechts enkele weken na elkaar. Hun zoon Anne Jan Harmen Maurits Adriaan van Nagell, acht jaar eerder tot burgemeester van Nederhemert benoemd, erft het kasteel en de heerlijkheid.
Over het verdere gebruik van de nu oude coupé is het pure speculatie. Mogelijk is hij in gebruik is gebleven om ter kerke te gaan, want als de eilanders het “rijtuig met de palfreniers” voorbij zagen gaan, volgenden ze gedwee naar de hervormde kerk die op korte afstand van het kasteel ligt.[i]  Ook over het waarom het rijtuig op een ander onderstel kwam te staan, is niets feitelijk te vinden. Mogelijk is dat gebeurt nadat de koetsier van de baronesse Van Nagell van Nederhemert in mei 1910 van de dijk geraakt of na 1944, wanneer het kasteel door oorlogshandeling zwaar beschadigd raakt. We weten het niet.
Wat blijft is de kast van een voor Nederland bijzonder rijtuig op een mysterieus onderstel. Het staat ongezien en onbegrepen in een donker hoekje van het depot op Museum Nienoord, Borg en Rijtuigmuseum. Om door te geven aan volgende generaties.


De bolling aan de achterzijde is een zogenaamde ‘swordcase’, een opbergruimte voor
sabels, die van binnenuit is te openen (achter de rugbekleding).

 

  


De naam van de maker op een messing plaatje, aangebracht vlak boven een messing
slotje waarmee de blinden voor de voorste ramen zijn te vergrendelen.

[i] Trouw, 31-8-1957