Kroontjes trekken altijd de aandacht, zelfs als ze niet gepoetst zijn. Zo ook de vele vorstenkronen van deze landauer in de collectie van de Stichting Hippomobiel Erfgoed. Er is een eenvoudige bok bij, maar zoals we hem nu laten zien, is het een statielandauer die met een vierspan vanuit het zadel wordt gereden. À la daumont heet dat. Deze landauer heeft een eigen naam, want op de onderzijde staat ‘Palanquin nr. 134’ geschreven en zo hebben de Belgische koninklijke stallen hem in 1873 in de administratie genoteerd. De bouwer is de rijtuigfabriek François Schürmann uit Brussel.

De Palanquin is van binnen prachtig gestoffeerd met damastzijde. In het zijde zijn gekroonde wapenschilden met de Brabantse leeuw geweven. Wij zien die leeuwen naar rechts kijken. Wat dan gelijk opvalt, is dat de wapenleeuwen die aan de buitenkant op het rijtuig zijn geschilderd, juist de andere kant op kijken. Ze zijn ‘omgewend’ en volgens de regels van de heraldiek kijken ze de verkeerde kant op. De reden daarvoor is dat je wapenleeuwen op een voertuig altijd moedig in de rijrichting laat kijken en niet laf naar achteren, alsof ze vluchten. Op de portieren van de landauer is het Groot Wapen van het Koninkrijk België aangebracht, met de negen vlaggen van het jonge België in de negentiende eeuw. Rondom het schild hangt de keten van de Leopoldorde. Als bekroning van het wapen zijn er de troonhemel en de koningskroon. Verder heeft het koninklijke rijtuig een bank aan de achterzijde voor twee lakeien en een koffer aan de voorzijde. Bijzonder aan dit collectiestuk is de nog originele toestand, waardoor je precies kunt achterhalen hoe en met welke materialen het vroeger is geschilderd, gebiesd en gestoffeerd. Het is dus een waardevolle bron van informatie.

Over de maker
François Joseph Bücker dit Schürmann (1797-onbekend) huwt in 1855 te Brussel met Elise Rose Beaussart. Zij komt uit Lille, hij uit het Pruisische Halingen. Over zijn achternaam: Bücker is van vaderskant, Schürmann die van moederszijde. Als zadelmaker exposeert Schürmann in 1830 op de Nationale Nijverheidstentoonstelling in Brussel, waar hij op standplaats 721 een nieuw tuig laat zien. Schürmann hoopt er nieuwe opdrachten in de wacht te slepen, maar dat loopt anders dan verwacht. Terwijl de elite in het Paleis van de Nationale Nijverheid de nieuwste industriële snufjes bekijkt, groeit buiten onder de Brusselse bevolking de onrust door armoede, hoge voedselprijzen en politieke onvrede. Met het uitbreken van rellen in de stad, komt er een onverwacht einde aan de tentoonstelling. Schürmanns rijke klanten krijgen in de weken die volgen wel iets anders dan een tuig om zich druk over te maken, namelijk een ware guerrillaoorlog die leidt tot het uit elkaar vallen van het Koninkrijk der Nederlanden. Na de afscheiding zijn de kaarten in Brussel geschud: gevestigde namen, zoals de rijtuigfabrikanten Simons en Tilmont, waren door hun Oranjegezindheid het mikpunt van de oproer geworden. Zij hebben moeite om weer van de grond te komen. Brussel groeit in alle opzichten en in deze volwaardige hoofdstad ontstaan gouden kansen voor nieuwkomers zonder een beladen verleden. Schürmann, die naast de zadelmakerij ook rijtuigen gaat bouwen, is zo’n relatieve nieuwkomer. In 1835 laten andere Brusselse rijtuigfabrikanten het nog afweten op de eerste tentoonstelling van Belgische industriële producten. Schürmann is wel aanwezig en laat er een tilbury zien. Het is een toonbeeld van lichtheid en elegantie. Als zadelmaker werkte hij in de buurt van de kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Gudula, en hij is de eerste die zich op de Rue Belliard gaat vestigen. Door de aanwezigheid van de nieuwe werkplaatsen van Schürmann ontstaat hier een van de meest chique buurten van de hoofdstad.[i]
Schürmann was ook in Nederland geen onbekende fabrikant: bollenteler en kunstenaar Gerard Leembrugge, die de buitenplaats het Hof in Hillegom bewoonde, had een napoleon-phaeton van deze maker.[ii] Een enkele keer adverteert de fabrikant in een Nederlandse krant, zoals met een “geheel nieuw rijtuig, geschikt voor jacht en wedrennen en voor dagelijksch gebruik”.[iii] Het zijn dus niet alleen galarijtuigen voor het hof die uit de werkplaats aan de Rue de Trèves 82 komen. Bij een advertentie in het Nederlands zal hij ongetwijfeld hulp hebben gekregen van zijn schoonzoon of een van zijn schoondochters: drie van Schürmanns vier kinderen zijn gehuwd met een Nederlandse partner.
Een van de belangrijkste rijtuigontwerpers aan het einde van de negentiende eeuw, de Parijzenaar Brice Thomas, noemt Schürmann een ‘vooraanstaand ontwerper’, na het zien van een reeks rijtuigtekeningen en een levensgroot ontwerp van een dubbel-geveerde landauer op de Nationale Tentoonstelling in Brussel in 1880. Dat is knap, want Frankrijk dicteert zo ongeveer de mode in de Europese rijtuigbouw en Brice Thomas is over het algemeen niet mals in zijn kritiek op buitenlandse bouwers.

Twee landauers
Schürmann leverde in 1866 de ‘Diamant’ en in 1873 de ‘Palanquin’ aan het Belgische hof: twee vrijwel identieke landauers. De Diamant staat in de kelder van de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis. Naast enkele kleine technische details en verschillen in de heraldiek is er slechts één verschil: de Palanquin heeft geen breed lederen voorschild waar de lampen doorheen steken. Mogelijk zijn de voorspatborden en daarmee het scherm later ingekort. Nadat de Belgische koninklijke stallen na de Tweede Wereldoorlog afscheid hadden genomen van de rijtuigen, werd de Palanquin in 1967 aangekocht door de Stichting Hippomobiel Erfgoed, toen nog onder de naam Paard & Karos. Met zijn vorstelijke kronen heeft dit fraaie rijtuig nu een bescheiden plek in de expositie van Museum Nienoord, Borg en Nationaal Rijtuigmuseum.

   

   

 

 
Details van de Palanquin.


Diamant, het zusje van de Palanquin, in Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis. (foto: KIK-IRPA)

Een van de landauers à la daumont van het Belgische hof in 1931. (foto: KIK-IRPA)

[i] Rommelaere Catherine, Voitures & Carrossiers aux XVIIIe et XIXe Siècles, 2004; [ii] Opregte Haarlemsche Courant, 16-4-1868; [iii] Het Vaderland 1-8-1885