Een kroonjuweel in de collectie van Stichting Hippomobiel Erfgoed. Gebouwd in 1817 is deze statiecoupé van koning Willem I het oudste hofrijtuig in Nederland. De maker, Tilmont uit Brussel, was favoriet aan het hof. Maar zijn Oranjegezindheid kwam Tilmont nog duur te staan: een horde oproerkraaiers nam er in 1834 uitgebreid de tijd om bij de rijtuigmaker het woonhuis, de werkplaats en de rijtuigen stuk te slaan. Het zou daarna niet meer goedkomen.  

Van 1814 tot 1830 levert rijtuigmaker Jean-Baptiste Tilmont (1774-1853), aanvankelijk met zijn compagnon Jean-Baptiste Van Calck, maar liefst 22 rijtuigen aan het Nederlands koninklijk huis. Tilmont is op voorhand favoriet van de Oranjes en zijn rijtuigen gaan ook naar Den Haag. In 1816 bijvoorbeeld: “In de vorige week is eene prachtige koets, voor Z.K.H. den Prins van Oranje bestemd, en vervaardigd in de winkels van den heer Tilmont, naar ’s Gravenhage ingescheept.”[i] Het rijtuig moet per schip, een platbodem, door het Kanaal van Willebroek, over de Schelde naar de noordelijke Nederlanden komen. Zo’n schip wordt door het kanaal getrokken en over de rivieren zeilt het verder, en afhankelijk van de wind en getijden neemt de reis enkele dagen tot een week in beslag. In datzelfde jaar bouwt Tilmont een reiscoupé-batarde (‘batarde’ wil zeggen, met slaapmogelijkheid) voor het hof en een curieus stadsrijtuig met zijpanelen van koper in plaats van hout. Die laatste voor de exceptionele prijs van 11.200 frank, inclusief transportkosten.[ii] In 1823 levert Tilmont een gele coupé aan het hof en in 1830 een olijfgroene coupé (in 1843 overgeschilderd in respectievelijk blauw en donkerbruin).[iii] Een bestelling vindt plaats op basis van vooraf gemaakte schetsen. Om een idee te krijgen van de productietijd: voor het afleveren van vier rijtuigen mag het hof rekenen op acht en een halve maand. De maker woont niet ver van de beroemde Allée Verte en de oevers van de Senne, met zijn werkplaats buiten de Laekenpoort.
Ondanks de favoriete positie gaat de bouw van de ‘Glazen Koets’ als pronkjuweel voor het hof aan Tilmont voorbij. Dat concurrent Simons dit mag, is vooral dankzij een smeekbede aan de koning en daarmee diens opperstalmeester, waarin Simons zich beklaagt over de economische toestand en steun vraagt. Die steun krijgt Simons in de vorm van de opdracht voor het bouwen van een prestigieus galarijtuig.

Orangisten
Hoewel België in 1834 al vier jaar onafhankelijk is, wonen er in Brussel nog veel burgers en adel die trouw zijn gebleven aan het Nederlandse koningshuis (de Orangisten). In april dat jaar barst de bom. Pro-Belgische demonstranten trekken plunderend door de stad en vallen binnen bij zestien huizen van vermeende Orangisten, zo ook bij Tilmont en diens collega Jones. Ook Jones, die als tekenaar en stoffeerder bij Tilmont en Van Calck had gewerkt en vervolgens de oude rijtuigfabriek van Simons overnam, moet het op zondagochtend 6 april als eerste ontgelden door zijn relatie met het Nederlandse vorstenhuis. De horde valt vervolgens bij Tilmont binnen en neemt de tijd om van tien uur ’s ochtends tot drie uur ’s middags het woonhuis en de werkplaats te plunderen.[iv] Met hamers en ijzeren staven slaan ze de nieuwe rijtuigen en die er staan voor reparatie stuk. Onderwijl staan twee compagnieën van het Belgische leger rustig af te wachten. Een moedige schepen van de stad, de heer Devis, stapt vervolgens af op de majoor Schavaye die er het bevel voert en vraagt hem in te grijpen. Dat weigert de majoor, want hij zegt geen bevel van de regering te hebben gekregen en niet te luisteren naar de schepen. Een van de oproerkraaiers getuigt later dat hij het huisraad van Tilmont stuk sloeg omdat ‘men zeide’ dat Tilmont een Oranje-vriend was, en omdat de soldaten hem zijn gang lieten gaan en van de wijn meedronken. Bij Tilmont dronken ze de wijn op, nadat een soldaat bij Jones met de kolf van zijn geweer de wijnglazen kapot had geslagen. Hoewel Tilmont er niets mee opschiet, leidt de rol van het leger tot een politieke rel en wordt majoor Schavaye gearresteerd en afgevoerd naar de Leuvense citadel.
Na de rellen voert de regering strenge wetten in die de openlijke steun aan het Huis van Oranje zwaar bestraffen. Het is daarmee gedaan met de rijtuigbouw van Tilmont, de werkplaats komt niet meer van de grond.
Charles, een van de vijf kinderen van Jean Baptiste Tilmont en Catherine Marchand, verhuist naar Den Haag en maakt korte tijd furore als kunstschilder. Een van zijn schilderijen is dat van Wexy, het rijpaard van de prins van Oranje tijdens de slag bij Waterloo. Charles Tilmont schilderde het in 1838: een jaar voor Wexy op ruim 38-jarige leeftijd overleed. Drie jaar later stierf ook de schilder, dertig jaar oud. Zowel de opgezette Wexy als zijn schilderij maken nu nog deel uit van de koninklijke verzamelingen.

In de expositie
De statiecoupé die Tilmont in 1817 afleverde voor koning Willem I is niet meer in koninklijk bezit. Na te zijn gebruikt in Brussel en Den Haag is deze in 1882 op een veiling aangekocht door het Rijksmuseum in Amsterdam. In 1959 kreeg de Stichting Hippomobiel Erfgoed, toen nog onder de naam Paard & Karos, de coupé in permanente bruikleen. Veel van het oorspronkelijke uiterlijk is niet meer behouden, nadat het Koninklijk Staldepartement in 1964 het donkerbruin van de kast en de rijkswapens op de deuren overschilderde, en er een nieuwe bok, bokbekleding, kronen en beslag op heeft gezet. Het interieur is weg. Dit neemt niet weg dat zijn respectabele leeftijd nog altijd is af te lezen aan de dubbele zwanenhals, zijn c-veren, ook wel Polignac-veren genoemd, de met vet gesmeerde assen, kleine vierkante ramen, een zogenaamde ‘swordcase’ en de typische gevormde panelen. Die ouderdom en het verhaal erachter maken de coupé tot een kroonjuweel in de expositie van Museum Nienoord, Borg en Nationaal Rijtuigmuseum.

   

   

   


Wexy, het rijpaard van de prins van Oranje,
in 1838 geschilderd door Charles Tilmont
(coll. Koninklijke Verzamelingen, Den Haag).

[i] Leydse Courant, 23-8-1816; [ii] Rommelaere Catherine, Voitures & Carrossiers aux XVIIIe et XIXe Siècles, 2004; [iii] Register der Rijtuigen, tuigen, enz., vanaf 1838, Koninklijk Staldepartement in Den Haag; collectie Koninklijke Verzamelingen; [iv] Journal de La Haye, 14-4-1834