Het groen-rode karretje in het Nationaal Rijtuigmuseum ziet er niet gelijk museumwaardig uit, toch levert het wat aardige puzzelstukjes op in het hippomobiele verhaal van Nederland. Het is een sulky of afrijkar, gebouwd door Bulthuis in Eenrum. Maar met een zogenaamde stophaakhoogte van 94 centimeter is deze te klein voor een grote draver. Dat brengt ons op het spoor van de Groningse kiddendraverij.
Met de oprichting van de Harddraverij-vereeniging Eenrum in 1867[i] vinden er jaarlijks harddraverijen in augustus plaats, met deelnemers uit zowel Friesland als Groningen. Tot op de dag van vandaag staat de harddraverij op de agenda en Eenrum heeft er zijn eigen drafbaan voor gekregen, het gemeentelijk sportpark aan de J.J. Willingestraat. Het is draven over een kortebaan van pakweg 325 meter. In 1920 rijdt er voor het eerst een plaatsgenoot mee, de paardenhandelaar Pieter Reitsema met het paard Kwibus, en eindigt zeventiende van zeventien inschrijvingen. Nu duikt de naam van Reitsema uit Eenrum al eerder op in de drafsport, namelijk bij de kermis te Groningen in 1907, waar hij deelneemt in een draverij voor zogenaamde kidden en dat wil zeggen: kleine paardjes of pony’s.
In de kiddendraverij zijn prijzen van een paar tientjes te verdienen en het is duidelijk georganiseerd voor het volksvermaak, in het programma gevolgd door een fietswedstrijd. Dat de stad Groningen met de kleine paarden iets extra’s aan het evenement wil toevoegen is niet nieuw, want dat gebeurt al sinds 1897”[ii] Die eerste keer wordt het geen echte draverij, maar een wedstrijd tussen kidden voor een drafkarretje en fietsers van Groningen (Viaduct) naar Harendermolen en terug. De Winschoter Courant doet het jaar daarop verslag van dit programmaonderdeel: “Deze ren was interessant door ’t kranig loopen der kidden zeer interessant.” Het rennen of draven met kidden gebeurt daarna vaker, ook in andere plaatsen, met als laatste keer in Zuidlaren in 1925, wanneer er acht deelnemers uit de provincie Groningen komen en één uit Drenthe.
Nieuwsblad van het Noorden, 23-2-1922
De Eenrumer Reitsema verkoopt kidden en Litouwse paarden. In zijn tijd is er veel import van goedkope werkpaarden uit met name Polen, Letland en in mindere mate Estland. Terwijl Rusland na de revolutie in 1917 zelf op slot gaat door het communistische regime, fungeren de omliggende randstaten daarna als de sluisdeuren van de Oost-Europese paardenhandel. Paarden die naar Nederland komen als ‘Pools’, ‘Litouws’ of ‘Lets’, komen via die bloeiende (grens)handel vaak uit Rusland. Zo ook de kidden die Nederland voorheen importeerde en dankzij die omweg nog steeds een uitkomst zijn voor de kleine middenstander die er een ventwagen of kar door laat trekken en geen groot paard kan betalen. In de Eerste Wereldoorlog komt de import tot stilstand en ontstaat schaarste: “Men schrijft ons: In de prov. Groningen en misschien ook elders komt totaal gebrek aan Russische kidden, die als gemakkelijke trekkrachten zoo gewild zijn voor dorpsboden, voor venter en winkelier, op het platteland in de eerste plaats. Sedert augustus j.l. Is de verkoop van kidden zeldzaam, daar ieder graag houdt, wat hij heeft. De prijs van kidden, voorheen tot ƒ 250,- is nu soms meer dan ƒ 400,- per stuk.”[iii] Een bedrag dat voor de oorlog voor goede paarden werd betaald. Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw gaat de import van kidden en iets grotere hitten vanuit de randstaten van de Sovjet-Unie door.
Nieuwsblad van het Noorden 4-9-1895. Winschoter Courant 14-12-1878.
Al is er geen bewijs, de kans is groot dat wagenmaker Bulthuis op verzoek van zijn plaatsgenoot Reitsma de kleine sulky heeft gebouwd voor de kiddendraverij. Want waar anders, dan bij de wagenmaker om de hoek klop je voor zoiets aan? Bulthuis noemt het zelf een ‘trainingscart’ en dat geeft al aan dat het als afrijkar niet alleen voor die ene gelegenheid is gemaakt. Johannes Bulthuis (1834-1903) leert het vak van houtbewerken bij een rijtuigmaker in Hoogezand.[iv] Johannes’ vader heeft een herberg en een houtstek naast de doopsgezinde kerk in Mensingeweer: de combinatie van hout en horeca loopt als een rode draad door de familie. Omstreeks 1871 begint Johannes als zelfstandig wagenmaker en kuiper in de Molenstraat te Eenrum. Om voor de kuiperij en het rijtuigwerk niet afhankelijk te zijn van de plaatselijke smid heeft Johannes een eigen smidsvuur en een smidsknecht. Het pand – afgebroken in 1964 – stond daar waar nu het huis Molenstraat 12 is. Na het overlijden van Johannes neemt zijn zoon Derk (1881-1976) de zaak over. In 1909 koopt deze de houthandel van Berend de Jonge en vestigt zich een jaar later met de wagenmakerij aan de Hoofdstraat 16. Hij heeft er doorlopend een wagenmakers- en kuipersknecht aan het werk, maar handelt zelf vooral in hout en schenkt sterke drank ‘in het klein’. Derk is een bekende dorpsfiguur in zijn tijd en blaast mee bij muziekvereniging Orpheus. Het gaat Derk goed. In 1915 heeft hij een inkomen van ƒ 500,- en betaalt daarover ƒ 10,60 aan belasting: ter vergelijking een kwart van de inwoners van Eenrum heeft dan een zuiver belastbaar inkomen van niet meer dan ƒ 50,-. De kosten van het levensonderhoud zijn van dat bedrag al afgetrokken.[v]
In 1929 doet Derk zijn houtstek van de hand en verhuist naar Meeden. Zijn zoon Johannes (1913-1990) heeft niets meer met de wagenmakerij van doen en is uitbater van hotelcafé Het Gemeentehuis (beter bekend als ‘Bulthuis’) in Eenrum. Hij staat als veilingmeester bekend om zijn allesoverheersende stem op boeldagen in de streek.
De sulky van Bulthuis maakt deel uit van de collectie van de Stichting Hippomobiel Erfgoed, en staat in het depot van Museum Nienoord, Borg en Rijtuigmuseum in Leek.
Foto van voor 1903, wanneer vader Johannes en zoon Derk Bulthuis (rechts) al Fongers fietsen verkopen. Ze poseren met een glazenbrik. (foto Groninger Archieven 818_23850)
Derk Bulthuis (links) met zijn knechten en een glad afgewerkte barouchette. (foto Groninger Archieven 818_12644)
[i] Nieuwsblad van het Noorden, 7-7-1927; [ii] Nederlandsche Sport, 24-4-1897; [iii] Nieuwsblad van Friesland, 25-6-1915; [iv] Dagblad van het Noorden, 9-11-1982; [v] Nieuwsblad van het Noorden, 24-5-1979